Test stulecia — zachowanie jednostki na danych USA 1929–2025

Data: 2026-07-04 Kod: prototyp/src/regret_century.py (odtwarzalny). Dane: FRED — CPI (CPIAUCNS, średnie roczne, od 1913), dochód nominalny/os. (A939RC0A052NBEA, od 1929), płaca godzinowa produkcyjna w przemyśle (CES3000000008, od 1939); pobrane 2026-07-04, zapisane w prototyp/data/raw/. Wyniki: prototyp/data/processed/regret_century.csv.

Terminologia: metrykę „żal" zastępujemy terminem regret — to standardowe pojęcie teorii decyzji (kryterium minimax regret, Savage 1951). Mierzymy regret dwustronny pożyczki „oddajesz tyle samo jednostek": regret dłużnika = wzrost spłaty względem dochodów; regret wierzyciela = utrata siły nabywczej spłaty; regret okna = większy z obu. Horyzonty 3–30 lat, wszystkie lata startu.

Bieg 1: 1929–2025 (w próbie Wielki Kryzys, WWII, stagflacja, 2022)

Benchmark dochodowy: PKB nominalny/os. Jednostka testowana:

$$JW(t) = \sqrt{CPI(t) \cdot \text{Dochód}(t)}$$

Kandydat	% okien zero-regret	Mediana	p95	Najgorszy przypadek
JW = √(CPI×dochód)	97%	0,0%	1,4%	19,7% (wierzyciel, 1929→1932)
CPI	95%	0,0%	2,9%	43,3% (dłużnik, 1929→1932)
dochód	95%	0,0%	2,9%	43,3% (wierzyciel, 1929→1932)
nominal	2%	33,0%	283,1%	383,6% (wierzyciel, 1965→1995)

Bieg 2: 1939–2025, benchmark dłużnika = płaca (realizm kasy pożyczkowej)

Członek kasy zarabia płacę, nie PKB. To zmienia obraz zasadniczo:

Kandydat	% okien zero-regret	Mediana	p95	Najgorszy przypadek
JW(CPI, płaca)	88%	0,0%	3,5%	6,1% (dłużnik, 1978→2008)
CPI	79%	0,0%	7,1%	12,5% (dłużnik, 1978→2008)
płaca	79%	0,0%	7,1%	12,5% (wierzyciel, 1978→2008)
JW(CPI, PKB/os.)	49%	2,2%	23,7%	34,0% (dłużnik, 1977→2007)
PKB/os.	20%	8,8%	50,7%	63,2% (dłużnik, 1977→2007)
nominal	1%	32,5%	301,7%	383,6% (wierzyciel, 1965→1995)

Wnioski

1. Jednostka działa przez stulecie — z twardym pasmem. JW(CPI, płaca) przez 87 lat, przez WWII, stagflację lat 70., dezinflację Volckera i inflację 2022, w żadnym oknie żadnego horyzontu nie skrzywdziła żadnej strony o więcej niż 6,1%, a w 88% okien odchylenie było poniżej 2%. To jest odpowiedź w formie, o którą chodziło: naukowe wyliczenie pasma, nie obietnica.

2. Noga dochodowa MUSI być płacą, nie PKB na osobę. Największe odkrycie tego testu: JW zbudowany na PKB/os. ma najgorszy przypadek 34% (era stagnacji płac 1977–2007, gdy PKB/os. urósł o 63% więcej niż płace). Ten sam środek geometryczny na płacy: 6,1%. To koryguje też wybór mianownika AUV — PKB/os. przeszacowuje dochód typowego człowieka o cały wzrost nierówności i udziału kapitału.

3. Asymetria regretu — własność, którą łatwo komunikować. Regret pojawia się tylko wtedy, gdy płace realnie spadają (społeczeństwo biednieje). Gdy płace rosną szybciej niż ceny (normalność), indeks leżący między nimi daje zero regretu obu stronom naraz: wierzyciel odzyskuje więcej niż siłę nabywczą, dłużnik oddaje mniej niż udział dochodu. W złych czasach JW dzieli stratę po połowie — nie da się lepiej bez przerzucenia całości na jedną stronę. Stąd wyniki: dobre epoki = 88–97% okien zero; złe epoki (1929–32: dochody −45% przy cenach −24%; 1978–2008: realny spadek płac produkcyjnych) = strata dzielona.

4. Nominal — dzisiejsza praktyka kas — jest katastrofą stulecia. Pożyczkodawca z 1965 odzyskał w 1995 równowartość ~21% siły nabywczej (regret 384%). Nawet w „spokojnych" oknach mediana 33%. Każdy argument za projektem zaczyna się od tej liczby.

5. Zachowanie jednostki w długim trwaniu (1929=100): CPI 1876, dochód 10 485, JW 4435. Posiadacz JW przez stulecie zachował siłę nabywczą ×2,4 (uczestniczy w połowie realnego wzrostu w logarytmach) i utrzymał ~42% relacji do dochodów. Dokładnie pośrodku — to jest treść „trzymania wartości" w wersji uczciwej: nie „stałość absolutna" (niemożliwa), lecz symetria między dwiema jedynymi miarami, które mają znaczenie dla stron umowy.

Zastrzeżenia

Płaca CES3000000008 = pracownicy produkcyjni przemysłu (proxy; od lat 60. istnieją szersze serie — docelowo mediana kilku serii płacowych).
CPI sprzed ~1980 liczone starszą metodologią (bez korekt hedonicznych itd.) — poziom nieporównywalny idealnie, dynamika wystarczająca do testu.
USA nie miały hiperinflacji ani załamania państwa — pasmo 6,1% jest warunkowe na „kraj o ciągłości instytucjonalnej". Test na Polsce (transformacja, inflacja 1989–90: 250–580%) i Niemczech/Argentynie to następny krok i prawdopodobnie poszerzy pasmo dla gospodarek kruchych.
Serie FRED są rewidowane; do publikacji produkcyjnej — reguła pre-commitment i mediana źródeł, jak w nocie koncepcyjnej.

Nazewnictwo — propozycje

Metryka: regret (Savage, minimax regret) — po polsku można zostawić „regret" lub „ryzyko indeksacyjne"; „żal" jako nieformalny skrót jest zaskakująco bliski terminowi źródłowemu.

Nazwa jednostki (√(ceny × płace)) — kandydaci:

Nazwa	Ticker	Uzasadnienie
PAR	PAR	„at par" = po równi, spłata po parytecie; krótkie, międzynarodowe, bez konfliktów
Aequo	AEQ	łac. ex aequo — po równo; brzmi jak jednostka, łatwe w PL i EN
Concordia	CRD	łac. zgoda; „jednostka zgody" — dokładnie opisuje funkcję (obie strony się zgadzają)
Qist	QST	arab. قسط — sprawiedliwa miara (pojęcie koraniczne o uczciwych miarach i wagach); naturalny dla finansów bezodsetkowych
Talent	TLN	historyczna jednostka wartości; czytelna metafora, identyczna w PL/EN

Rekomendacja robocza: PAR jako nazwa główna (uniwersalna, opisowa), Qist jako nazwa wariantu dla rynku finansów islamskich. Decyzja niepilna.

Następne kroki

Test kruchych gospodarek: Polska 1950–2025 (GUS/MFW), opcjonalnie Niemcy 1920–23, Argentyna — ile wynosi pasmo, gdy państwo przechodzi transformację/hiperinflację.
Mediana źródeł dla obu nóg (CPI: BLS+alternatywy; płace: 2–3 serie) i reguła publikacyjna (pre-commitment, chain-linking, hash).
Symulacja pełnej kasy pożyczkowej (wpłaty/wypłaty członków w JW przez dekady) zamiast pojedynczych okien.

Strona wygenerowana automatycznie z pliku materialy/wyniki_test_stulecia_usa.md w repozytorium — wersja markdown jest kanoniczna.